Voorkeursrecht van de gemeente: zo zit het

Een voorkeursrecht van de gemeente betekent dat de gemeente als eerste mag kopen. Rust er een voorkeursrecht op een stuk grond of een gebouw, dan mag de eigenaar niet zomaar aan iedereen verkopen. Hij moet het eerst aan de gemeente aanbieden. Ook een provincie of de Staat kan een voorkeursrecht vestigen. Gemeenten doen dat vooral op plekken waar ze iets nieuws willen, zoals woningbouw of een weg.

Voorkeursrecht gemeente: van Wvg naar Omgevingswet

Vroeger stond het voorkeursrecht in de Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg). Die wet is vervallen. Het voorkeursrecht staat nu in hoofdstuk 9 van de Omgevingswet, schrijft de KNB, de beroepsorganisatie van notarissen. Voorkeursrechten die onder de Wvg golden, blijven gelden, volgens IPLO, het informatiepunt van de overheid.

Volgens artikel 9.1 van de Omgevingswet kan de gemeenteraad een voorkeursrecht vestigen op een plek die een "niet-agrarische functie" krijgt die afwijkt van het huidige gebruik. Denk aan een weiland waar huizen moeten komen, of een bedrijventerrein dat woonwijk wordt. Het college van burgemeester en wethouders kan vooruitlopend daarop een tijdelijk voorkeursrecht vestigen. Dat vervalt na drie maanden, of eerder als de raad zelf een voorkeursrecht vestigt (artikel 9.4 lid 3).

Wat betekent een voorkeursrecht voor de verkoper?

De kern staat in artikel 9.7 van de Omgevingswet: de eigenaar mag pas verkopen nadat hij de gemeente de kans heeft gegeven om het te kopen. IPLO legt de stappen uit:

1. De verkoper nodigt de gemeente per aangetekende brief uit om te onderhandelen.
2. De gemeente beslist binnen zes weken of ze in principe wil kopen (artikel 9.13).
3. Wil de gemeente niet, of beslist ze niet op tijd, dan mag de verkoper drie jaar lang aan een ander verkopen (artikel 9.14).
4. Worden ze het niet eens over de prijs? Dan kan de verkoper de gemeente vragen om binnen vier weken de rechter een prijs te laten bepalen (artikel 9.16).

Er zijn uitzonderingen. Volgens artikel 9.8 hoeft de eigenaar het niet eerst aan te bieden bij verkoop aan zijn partner, aan familie tot in de tweede graad, bij een verdeling (zoals na een scheiding) of door een testament.

Wat betekent een voorkeursrecht voor de koper?

Een voorkeursrecht gaat mee met het huis. IPLO zegt het zo: als de gemeente het niet wil kopen en de eigenaar aan een ander verkoopt, "blijft het voorkeursrecht daarbij voor een eventuele nieuwe eigenaar gelden". Wil jij later verkopen, dan moet jij het in de regel eerst aan de gemeente aanbieden. Er is een uitzondering: was het voorkeursrecht al minstens vijf jaar gebaseerd op een omgevingsplan, dan vervalt het als de gemeente niet wil kopen of niet op tijd beslist (artikel 9.14 lid 2). Dat kost tijd en kan kopers afschrikken.

Ook belangrijk: een voorkeursrecht is een signaal. De gemeente heeft plannen met deze plek, anders vestig je zo'n recht niet. Kijk dus ook in de omgevingsvisie en het omgevingsplan wat er gaat gebeuren.

Probeert een verkoper het voorkeursrecht te omzeilen, dan kan de gemeente de rechter vragen de verkoop nietig te verklaren (artikel 9.22). Volgens IPLO is de koper dan "nooit eigenaar geworden".

Inschrijving bij het Kadaster (en de Wkpb)

Een voorkeursrecht wordt ingeschreven in de openbare registers van het Kadaster. Na de bekendmaking kan het besluit binnen vier dagen worden ingeschreven, en het voorkeursrecht gaat pas in op het moment van inschrijving (artikel 16.82a Omgevingswet). Daarvoor publiceert de gemeente het besluit, te vinden via officielebekendmakingen.nl, zegt IPLO.

Let op een detail dat je op veel sites anders leest. Onder de oude Wvg werd een voorkeursrecht ingeschreven op grond van de Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen (Wkpb), als een van de publiekrechtelijke beperkingen. Volgens IPLO vallen nieuwe voorkeursrechten sinds de Omgevingswet niet meer onder de Wkpb. Ze worden rechtstreeks op grond van de Omgevingswet ingeschreven in de Basisregistratie Kadaster. Oude voorkeursrechten kunnen nog in de beperkingenregistratie staan. Voor jou als koper maakt het weinig uit: in beide gevallen kun je het bij het Kadaster vinden.

Zo check je het zelf

1. Vraag eigendomsinformatie op bij het Kadaster. Dit kost € 3,70 in 2026. Kijk of er een voorkeursrecht bij staat.
2. Kijk bij de beperkingen. Een oud voorkeursrecht kan bij de publiekrechtelijke beperkingen staan. Uitleg op publiekrechtelijke beperkingen.
3. Zoek naar een bekendmaking. Typ op officielebekendmakingen.nl "voorkeursrecht" en de naam van de gemeente. Kijk of de kaart bij het besluit jouw perceel raakt.
4. Bekijk de plannen. Open "Regels op de kaart" op omgevingswet.overheid.nl en lees de omgevingsvisie van de gemeente.
5. Vraag het de notaris. Die moet bij de levering verklaren dat er geen voorkeursrecht is, of dat de verkoop er niet mee in strijd is (artikel 9.21 Omgevingswet). Zie ook akte van levering.

Vragen voor de verkoper, makelaar of notaris

• Rust er een voorkeursrecht op dit perceel, of op een deel ervan?
• Zo ja: heeft u het huis eerst aan de gemeente aangeboden? Mag ik het besluit van de gemeente zien?
• Wanneer is het voorkeursrecht ingegaan en wanneer vervalt het?
• Welke plannen heeft de gemeente met deze plek?
• Kunt u (notaris) bevestigen dat de levering niet in strijd is met een voorkeursrecht?

Veelgestelde vragen